Religions in Armenia

Այս ուսումնասիրության համար չափորոշիչներ են հանդիսացել Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիայի (այսուհետ` ՄԻԵԿ) 9-րդ և Քաղաքացիական և քաղաքական իրավունքների մասին միջազգային դաշնագրի (այսուհետ` ՔՔԻՄԴ) 18-րդ հոդվածները, «Ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյան բո­լոր ձեւ­ե­րի եւ կրո­նի ու հա­վատ­քի հիմ­քով խտ­րա­կա­նու­թյան վե­րաց­ման մա­սին» հռ­չա­կագ­րի (1981) սահ­մա­նում­ները,  ինչպես նաեւ ՀՀ սահմանադրությունը եւ ՀՀ օրենսդրությունը, որոնք, բացի «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքը[1], համապատասխանում են միջազգային չափանիշներին:

Ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյան գնա­հատ­ման հիմ­նա­կան չա­փա­նիշ­ը «Ան­հան­դուր­ժողա­կա­նու­թյան բո­լոր ձեւ­ե­րի եւ կրո­նի ու հա­վատ­քի հիմ­քով խտ­րա­կա­նու­թյան վե­րաց­ման մա­սին» հռ­չա­կագ­րի (1981) սահ­մա­նում­ներն են: Այս փաս­տաթղ­թում կա եր­կու սահ­մա­նում: Դրանք պարզաբանում են, թե ինչն է համարվում հիմ­նա­կան կամ  ավան­դա­կան կրո­նին չդա­վա­նող կրո­նա­կան խմ­բե­րի եւ ան­հատ­նե­րի նկատ­մամբ ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյան, խտ­րա­կա­նու­թյան եւ թշ­նա­ման­քի սեր­ման­մանը միտված քարոզ: Հռ­չա­կագ­րի¹ 2-րդ հոդ­վա­ծի 2-րդ մա­սում «կրո­նի եւ հա­վա­տի հիմ­քով ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյու­նը եւ խտ­րա­կա­նու­թյու­նը» սահ­ման­վում է այս­պես.

«Ներ­կա հռ­չա­կագ­րով, «կրո­նի կամ հա­վատ­քի հիմ­քով ան­հան­դուր­ժո­ղա­կա­նու­թյուն եւ խտ­րա­կա­նու­թյուն» ար­տա­հայ­տու­թյու­նը նշա­նա­կում է ցան­կա­ցած տար­բե­րա­կում, բացառում, սահ­մա­նա­փա­կում կամ նա­խընտ­րու­թյուն, որ հիմ­ված է կրո­նի կամ հա­վատ­քի վրա, եւ որի նպա­տա­կը կամ հե­տեւ­անքն է` կան­խել կամ խո­չըն­դո­տել մար­դու իրա­վունք­նե­րի եւ հիմ­նա­րար ազա­տու­թյուն­նե­րի հա­վա­սար ճա­նա­չու­մը, վա­յե­լու­մը կամ կի­րա­ռու­մը:»:

Ավե­լին, Քա­ղա­քա­ցի­ա­կան եւ քա­ղա­քա­կան իրա­վունք­նե­րի մի­ջազ­գա­յին հա­մա­ձայ­նագ­րի 20-րդ հոդ­վա­ծի 2-րդ մա­սը սահ­մա­նում է կրո­նա­կան թշ­նա­մանք քա­րո­զե­լու ան­թույ­լատ­րե­լի­ու­թյու­նը: Ըստ այդ հա­մա­ձայ­նագ­րի, կրո­նա­կան ատե­լու­թյան սերմանումը հա­վա­սարազոր է թշ­նա­ման­քի եւ խտ­րա­կա­նու­թյան քա­րո­զին:

«Ազ­գա­յին, ռա­սա­յա­կան կամ կրո­նա­կան ատե­լու­թյան պաշտ­պա­նու­թյու­նը, որ առաջ է բե­րում խտ­րա­կա­նու­թյուն, թշ­նա­մանք կամ բռ­նու­թյուն, ար­գել­վում է օրեն­քով»:

ՀՀ սահմանադրության 8.1 հեդվածում ասված է. « Հայաստանի Հանրապետությունում երաշխավորվում է օրենքով սահմանված կարգով գործող բոլոր կրոնական կազմակերպությունների գործունեության ազատությունը:», իսկ 26-րդ հոդվածում ասված է. « հոդված 26-ում, որն ունի հետևյալ բովանդակությունը.

«Յուրաքանչյուր ոք ունի մտքի, խղճի եւ կրոնի ազատության իրավունք։ Այս իրավունքը ներառում է կրոնը կամ համոզմունքները փոխելու ազատությունը եւ դրանք ինչպես միայնակ, այնպես էլ այլոց հետ համատեղ քարոզի, եկեղեցական արարողությունների եւ պաշտամունքի այլ ծիսակատարությունների միջոցով արտահայտելու ազատությունը»։

Այս իրավունքի արտահայտումը կարող է սահմանափակվել միայն օրենքով, եթե դա անհրաժեշտ է հասարակական անվտանգության, առողջության, բարոյականության կամ այլոց իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության համար»:

ԶԼՄ-ներով կրոնական թշնամանքի և անհանդրժողականության քարոզը արգելված է «Հեռուստատեսության եւ ռադիոյի մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 2-ով, համաձայն որի` «Արգելվում է հեռուuտառադիոհաղորդումներն oգտագործել`··· բ) ազգային, ռաuայական եւ կրոնական թշնամանք կամ երկպառակություններ uերմանելու նպատակով»:

ՀՀ գործող քրեական օրենսգիրքը` հոդված 63-ում` քրեական պատասխանատվությունը և պատիժը ծանրացնող հանգամանքների շարքում ամրագրել է նաև «հանցանքն ազգային, ռասայական կամ կրոնական ատելության, կրոնական մոլեռանդության, այլ անձանց իրավաչափ գործողությունների համար վրեժի շարժառիթներով կատարելը»:

Գործնականում ԶԼՄ-ներում կարելի է հանդիպել բազմաթիվ հոդվածներ, որոնք կրոնական թշնամանք են քարոզում, սակայն պատասխանատու մարմինները հոդվածի հեղինակներին պատասխանատվության չեն ենթարկում: Հետագա շարադրանքում մենք ներկայացնում ենք բազմաթիվ հոդվածներ, որոնք խախտում են ՀՀ սահմանադրությամբ եւ միջազգային կոնվենցիաներով ամրագրված խղճի ազատության իրավունքները: Ներկայացվող բազմաթիվ արտահայտությունները ենթակա են պատիժները ՀՀ Քրեական օրենսգրքում վերը բերված հոդվածին համապատասխան:

Գնալով ավելի հաճախակի են դառնում դպրոցներում հանդիպողկրոնական խտրականության դեպքերը: 2003 թվականից դպրոցներում սկսվել է դասավանդվել «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկան։ 2007-ի փետրվարի 22-ին ԱԺ ընդունել է «ՀՀ եւ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու հարաբարությունների մասին» օրենքը, որը եկեղեցուն թույլ է տալիս դերակատարություն ստանձնել հանրակրթական դպրոցներում:

«Հոդված 8.

Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու դերակատարությունը կրթական ոլորտում·

1. Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին իրավունք ունի`

1) հիմնելու կամ հովանավորելու նախադպրոցական հաստատություններ, տարրական, միջնակարգ և ավագ դպրոցներ, միջնակարգ մասնագիտական և բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ՝ Հայաստանի Հանրապետության օրենսդրության շրջանակներում.

2) մասնակցելու պետական կրթական հաստատություններում «Հայ Եկեղեցու պատմություն» առարկայի ուսումնական ծրագրի և դասագրքի մշակմանը, այն դասավանդող ուսուցիչների որակավորման պահանջների սահմանմանը և դպրոցներին ներկայացնելու այդ ուսուցիչների թեկնածությունները.

3) պետական կրթական հաստատություններում կամավոր ուսումնական դասընթացներ կազմակերպելու՝ օգտագործելով դրանց շենքերն ու ռեսուրսները՝ այդ հաստատությունների հետ համաձայնեցնելով դասընթացների իրականացմանն առնչվող խնդիրները.

4) նպաստելու հասարակության հոգևոր կրթությանը կրթական հաստատություններում՝ օրենքով սահմանված կարգով:»:

«ՀՀ եւ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու հարաբարությունների մասին» օրենքը թույլ է տալիս մասնակցել «Հայ Եկեղեցու պատկություն» առարկայի ուսումնական ծրագրերի եւ դասագրքի մշակման աշխատանքներին: Եկեղեցին պարբերաբար կազմակերպում է հավաքներ ուսուցիչների համար, ներկայացնում է ուսուցիչների թեկնածությունը: Այդ առարկայի դասավանդման գործընթացից սկսված դպրոցներում հաճախ են տեղի ունենում  կրոնական անհանդուրժողականության դեպքեր: Հաճախ «Հայ Եկեղեցու պատկություն» առարկայի դասավանդմանը ուղղակիորեն մասնակցում են ՀԱՍԵ սպասավորները, կամ դասերը տեղի են ունենում եկեղեցիներում, ինչը հակասում է ՀՀ Կրթության մասին օրենքին, որտեղ սահմանվում է, որ հանրակրթական դպրոցներում ուսուցումն աշխարհիկ է: Իրականում դպրոցներում  «Հայ եկեղեցու պատմություն» առարկան վերածվում է ուղղակի  կրոնի դասավանդման առարկայի:

Թեև սույն զեկույցը պատրաստելիս հեռւոստաընկերությունների մոնիտորինգ չի կատարվել, այդուհանդերձ, չափազանցված չի լինի այն  միտքը, որ  կրոնական կազմակերպությունների դեմ թշնամական կամ արհամարհական և նսեմացնող արտահայտություներ կարելի է լսել բազմաթիվ  հեռուստաընկերությունների եթերներով:

Այս ուսումնասիրության համար հիմք են հանդիսացել Հայաստանի տպագիր մամուլը եւ որոշ կայքեր, որոնք պարբերաբար անդրադառնում են կրոնական խնդիրներին: Պետք է նաեւ նշել, որ վերջին տարիներին Հայաստանի որոշ լրատվամիջոցներ արդեն հանդես են գալիս կրոնական հանդուրժողականության դիրքերից եւ պարբերաբար անդրադառնում են այդ խնդիրներին, մասնավորապես «Ժամանակ-Երեւան», «Հրապարակ» օրաթերթերը, www.lragir.am, www.hetq.am, www.armenianow.com կայքերը: Կրոնական անհանդուրժողականության եւ թշնամանքի կոչերի առումով առանձնանում են «Հայոց Աշխարհ», «Նովոյե Վրեմիա», «Ազատամտություն», «Իրավունք», «Գոլոս Արմենիի», «Ազգ» թերթերը: «Առավոտ» օրաթերթում 2009-ին հաճախակի են հրապարակվել միակողմանի հոդվածներ, որոնք կրոնական անհանդուրժողականության երանգներ են պարունակում:

ԶԼՄ-ներում կրոնական թշնամանքի մթնոլորտի ձեւավորում

Ամե­նից հա­ճախ մե­ղադ­րանք­ներ են հն­չում եւ թշ­նա­մանք ար­տա­հայտ­վում` կրոն կամ հա­վատք ու­սու­ցա­նե­լու իրա­վուն­քի են­թադր­յալ կամ իրա­կան կի­րառ­ման դեմ: Այս երեւ­ույ­թի կր­քոտ քն­նա­դա­տու­թյունն ուղղ­ված է թե կրո­նա­կան խմ­բե­րի ու կազ­մա­կեր­պու­թյուն­նե­րի, եւ թե դրանց շարքային ան­դամ­նե­րի դեմ, ով­քեր ու­սու­ցա­նում են իրենց կրո­նը` ան­կախ այն բա­նից, թե մար­դիկ` ում սո­վո­րեց­նում են, դա­վա­նում են Հայ Առա­քե­լա­կան Եկե­ղե­ցո՞ւն, թե՞ ոչ, կամ Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­ցի­նե՞ր են, թե՞ ոչ: Սա է որոշ լրատ­վա­մի­ջոց­նե­րի ընդ­հա­նուր վե­րա­բեր­մուն­քը, որոնք զբաղ­ված են կրո­նի կամ հա­վատ­քի ու­սու­ցան­ման վար­կա­բե­կմամբ: Ոչ մի կրո­նա­կան խումբ, ան­կախ այն բա­նից նոր է, թե հին (ավան­դա­կան), չի խու­սա­փում քն­նա­դա­տու­թյու­նից կամ թշ­նա­ման­քից: Այս ագ­րե­սիվ քն­նա­դա­տու­թյան մեջ սո­վո­րա­բար գոր­ծած­վում է «հո­գե­որ­սու­թյուն» եւ «աղանդ» տեր­մի­նները, որը հա­ճախ է կի­րառ­վում այն քն­նա­դատ­նե­րի կող­մից, ով­քեր կրո­նի կամ հա­վատ­քի ու­սու­ցա­նու­մը կա­պում են ազ­գա­յին մի­աս­նու­թյանը նպա­տա­կա­ուղղ­ված վտանգի հետ:

Հայաստանում կրոնական անհանդուրժողականության քարոզչությունը հիմնականում  հիմնված է երկու եզրույթի վրա` «աղանդ» եւ «հոգեորսություն», որոնք Հայաստանում ունեն յուրահատուկ երանգ եւ կարող են բացատրել գոյություն ունեցող կրոնական անհանդուրժողականության գաղափարախոսությունը:  Այդ տերմինները կրոնական թշնամանքի եւ անհանդուրժողականության առանցքն է, առանց հասկանալու դրանց բովանդակությունը, անհնար է հասկանալ կրոնական անհանդուրժողականությա դիսկուրսը Հայաստանում: Մենք կփորձենք տալ այդ հասկացությունների սահմանումը ըստ վերը հիշատակված հոդվածների, իսկ հետո կներկայացնենք հատվածներ նման հոդվածներից:

«Հոգեորսությունը» տերմինն օգտագործված է «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքում եւ իրավական իմաստով մոտ է «ոչ պատշաճ դավանափոխությանը», սակայն Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու (հետագա տեքստում` ՀԱՍԵ) սպասավորների եւ մամուլի կողմից այն օգտագործվում է այլ երանգով: Այդ տերմինը կարելի է պայմանականորեն սահմանել այսպես· «Յուրաքանչյուր հայ ՀԱՍԵ անդամ է: Իսկ նրանք, ովքեր այս կամ այն պատճառով պատկանում են այլ կրոնական ուղղության` հոգեորսության արդյունք է: Այսինքն ՀԱՍԵ-ին ի ծնե պատկանող հայի «հոգին» գողացվել է նրանից,քանզի ՀԱՍԵ-ը ազգային եկեղեցի է եւ յուրաքանչյուր հայի «հոգին» նրա սեփականությունն է»:

Այս տերմինին գալիս է լրացնելու «աղանդ» բառը: «Աղանդը» խորը միջնադարում օգտագործվող բառ է, որը սկզբնական շրջանում կիրառվել է ոչ քրիստոնյաների նկատմամբ, սակայն այն հետագայում ձեռք է բերել «սեկտա»-ի իմաստ, սակայն Հայաստանում այն ունի ուրույն երանգավորում:  «Աղանդ» բառը հիմնականում օգտագործվում է  այն կրոնական ուղղությունների հանդեպ, որոնց անդամները ազգությամբ հայեր են: Հայաստանում ամենամեծ ազգային փոքրամասնություն հանդիսանող եզդիների կրոնը քրիստոնեության, իսլամի, զրադաշտականության, բուդդիզմի էլեմոնտներ է պարունակում,սակայն հայկական մամուլում որեւէ դեպք չի եղել, որ նրանց նկատմամբ օգտագործվի «աղանդ» եզրը, այնինչ Հայ կաթողիկե եկեղեցու մի ծառայող մեզ բողոքում էր, որ իրենց գրասենյակի շրջակայքի բնակիչները երբեմն իրենց «աղանդավորականների» տեղ են դնում: Նման քարոզչությունն արդեն արմատավորվել է հասարակական գիտակցության մեջ:

«Հոգեորսություն» եւ «աղանդ» բառերի նման տրամաբանությամբ օգտագործման դեպքերը բազմաթիվ են: Ներկայացնում ենք մի քանի տիպական օրինակներ:

Այս տարվա  փետրվարին Հայաստանի ԶԼՄ-ները տարածել են ՀԱՍԵ պաշտոնական տեղեկատվությունը, որտեղ նշվում է· «Փետրվարի 16-17-ը Ս. Ղևոնդյանց քահանայից տոնի առիթով Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնում Գարեգին Բ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի բարձր նախագահությամբ տեղի ունեցավ քահանաների ավանդական հավաքը, որին մասնակցում էին թեմակալ առաջնորդներ, Մայր Աթոռի միաբաններ և շուրջ 300 քահանաներ:»: Եկեղեցու մամլո պաշտոնական տեղեկատվության մեջ նշվում է· «Երկօրյա նիստերի արդյունքում քննարկման առարկա դարձան ժամանակակից մարտահրավերները` աշխարհիկացման և անձնապաշտության գործընթացները, արարչաստեղծ աշխարհը խեղող զանազան մեղքերն ու մոլությունները, ազգային և կրոնական ինքնությունների սահմանների վերացման տենդենցները, որոնք վտանգում են դարերով թրծված և քրիստոնեական մեր սուրբ հավատով շաղախված ազգային ինքնության անաղարտ նկարագիրը:[2] »:

Մամլո տեղեկատվության մեջ մերժվում են Հայաստանի սահմանադրական սկզբունքները` երկրի աշխարիկ լնելու դրույթը համարվում է մարտահրավեր, նույնացվում է ազգային եւ կրոնական պատկանելիությունը: «Անձնապաշտության» մեջ  պետք է երեւի հասկանալ մարդու իրավունքները սկզբունքները: «Ազգային և կրոնական ինքնությունների սահմանների վերացման տենդենցները» կրոնական ահանդուրժողականություն քարոզող մամուլի բազմաթիվ հոդվածների մեխն է:

Այս համատեքստում նպատակահարմար ենք գտնում հիշատակել վերջին շրջանում հայաստանյան բարձրաստիճան պետական պաշտոնյաների պետության և եկեղեցու փոխհարաբերությունների վերաբերյալ հայտարարությունները: «Ազգ» օրաթերթի  հոդվածը անդրադառնում է վարչապետ Տիգրան Սարգսյանին. «Ուշագրավ էր վարչապետի որակումը, թե «եկեղեցին տարանջատված է պետությունից» միտքը հնամաշ է: «Եթե եկեղեցին մենք ենք, ապա ես ինչպե՞ս եւ ո՞ր պահին տարանջատեմ իմ մեջ քրիստոնյա մարդուն»»[3]: Նույն հոդվածում ասվում է. «Այս անգամ վարչապետի եւ երիտասարդների հարցուպատասխանը, բնականաբար վարչապետի լիազորություններով պայմանավորված, առավել ընդգրկուն դաշտ էր ընդգրկում` բարոյական նկարագիր եւ քրիստոնեական արժեհամակարգ ունեցող քաղաքացի, սոցիալական ծառայությունների մտահոգիչ վիճակ, երթուղայինի ծխող վարորդներ, եկեղեցու պատմության ուսուցիչների մասնագիտական մտահոգիչ ունակություններ, աղանդներ, կաշառակերություն, հեռուստատեսություն, մշակութային իրադարձություններին անհաղորդ մարզեր, Վրաստանում հայկական եկեղեցիների ու մշակութային կոթողների անմխիթար վիճակ եւ այլն:»: Ըստ թերթի` վարչապետը  կաշառակերության, ծխող վարորդների խնդրի կողքին է դնում «աղանդների» խնդիրը:

Նման տեսակետները պետական բարձր պաշտոնյաների շրթներով հնչեցնելը գործողությունների հրահանգ է դառնում որոշ ԶԼՄ-ների համար խղճի ազատության սկզբունքի դեմ հանդես գալու համար, ինչը հատկապես ցայտուն կերպով է արտահայտվում իշխանությունների ազդեցության տակ գտնվող հեռուստաընկերությունների եւ տպագիր լրատվամիջոցների համար:

«Հոգեորսությունն» այսպես է բնութագրում Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու Շիրակի թեմի առաջնորդ Միքայել եպիսկոպոս Աջապահյանը. ««Առաքելությունն ամեն մեկը պետք է իրականացնի իր հոտի սահմաններում, եւ ոչ թե ուրիշի հոտի սահմաններում, կամ պետք է իրականացնի այնտեղ, որտեղ չկա կրոն, անկրոնության մեջ:…Որեւէ մեկ այլ դավանական հավաքականության մեջ հավատի քարոզչությունը հոգեորսություն է, սա պարզ բան է, որ ցանկացած հոգեւորական, որ եկեղեցուց ուզում է լինի՝ Առաքելական, Կաթոլիկ կամ Ավետարանական, հասկանում է, եւ ուրիշներին շփոթեցնել այս իմաստով՝ պետք չէ»»[4]։

Արարատյան Հայրապետական թեմի առաջնորդական փոխանորդ Տեր Նավասարդ արքեպիսկոպոս Կճոյանի հարցազրույցից· «Առաքելական Եկեղեցին՝ որպես կրոնական հաստատություն, ազգային է մեզանում, եւ այս առումով ազգայինն ու հոգեւորը նույնացել են դարերի ընթացքում եւ դարձել հայության արժեհամակարգը: Դրանով հայ ժողովուրդը եւ նախնյաց ժառանգությունն իր մեջ ներառած Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին ճակատագրերով նույնանում են:»[5]:

«Սահմանափակել աղանդների ազատությունը»[6] հոդվածում ասվում է·«Հոգեբանը կարծում է, որ աղանդները քայքայում են Հայ առաքելական եկեղեցին ու մարդկանց հոգիները եւ զրկում զարգանալու հնարավորությունից···Վանաձորի Սբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցու քահանա տեր Վահան Ազարյանը գտնում է, որ Հայ առաքելական եկեղեցին աղանդների դեմ պայքարում պետք է գլոբալ աշխատանքներ սկսի պետության հետ համատեղ: «Մենք պետք է հիշենք, որ սա շատ մարդկանց համար բիզնես է, պարզապես աշխատանք: Մենք շատ խնդիրներ ունենք լուծելու կրթության, դաստիարակության ոլորտներում: Մեր քաղաքացիները պետք է գիտակցեն, որ եկեղեցին հենց իրենք են եւ առաջին հերթին իրենք պետք է իրենց պաշտպանեն աղանդներից··· Ըստ հոգեբան Վլադիմիր Միքայելյանի, պետք չէ աղանդներին ազատ գործունեության հնարավորություն տալ՝ հիմնվելով մտքի, խղճի, դավանանքի ազատության սկզբունքի վրա. «Ազատությունը այն կատեգորիան է, որը զարգացման է բերում, իսկ աղանդը, զրկելով մարդուն մտածելու կարողությունից, զրկում է նաեւ զարգանալու հնարավորությունից»:

2009-ի հոկտեմբերին «Ազատամտություն» թերթը այսպես է գնահատում Կառավարությանը կից ազգային փոքրամասությունների եւ կրոնական կազմակերպությունների արցերով վարչության նախկին պետի գործունեությունը· «Խառատյանը հասավ նրան, որ եհովականները, հիսունականները, կրիշնայականները և մնացած զիբիլները օրենքով պաշտպանված լինեն, ընդ որում՝ տոտալ աղանդների գործունեության սահմանումը (հիմնական գործառույթները, իրավունքներն ու պարտականությունները և այլն) այնպես հաստատեց, որ կրոնական կազմակերպությունների կարգավիճակը հավասարվեց Հայ Առաքելական եկեղեցու կարգավիճակին: Կարկառուն ազգագրագետին բնավ չէր հետաքրքրում ու հուզում այն փաստը, որ հոգեորսները ակտիվորեն լծվել էին (այսօր առավել քան եռանդուն) սեփական ազգը հյուծելու, նրան հոգեպես թուլացնելու, մարդկանց գիտակցությունը մթագնելու գործին: Տիկնոջ համար կարևորը կրոնական ազատություններն էին, այլ ոչ թե նորմալ մարդկանց հոգեորսության ճիրաններից փրկելը:»[7]:

2009-ապրիլի 18-ին «Հայոց Աշխարհ» օրաթերթը առաջին էջում տպագրել է  Երեւանի սյուներից մեկի վրա փակցված հետեւյալ թռուցիկը`·«Սիրելի հայրենակիցներ, եղեք զգոն եւ խելացի, Մի լրացրեք աղանդավորական անասնագլխաքանակը, Հեռու մնացեք  Եհովայի վկաներից, մորմոններից, Կյանքի խոսքից, սատանայապաշտներից, ավետարանչականներից, հիսունականներից եւ մյուս հակահայ  քրեածին խմբավորումներից, ՄԵՆՔ ՊԱՏՐԱՍՏ ԵՆՔ ԶՐՈՒՑԵԼ ՑԱՆԿԱՑԱԾ ՄՈԼՈՐՅԱԼ ՀԱՅՈՐԴՈՒ ՀԵՏ,: ԱՊՐԻԼԻ 24-ի խումբ»: Թերթը իր կողմից ավելացրել է «Ասողին` լսող է պետք» մեկնաբանությունը[8]:

«Հայոց Աշխարհ» օրաթերթի հետագա համարում տպագրված հոդվածը այսպես է պարզաբանում այդ թռուցիկը· ««Մի՛ լրացրեք աղանդավորական անասնագլխաքանակը,- գրված է այդ կոչում։ -Հեռո՛ւ մնացեք Եհովայի վկաներից, մորմոններից, Կյանքի խոսքից, սատանայապաշտներից, ավետարանչականներից, հիսունականներից եւ մյուս հակահայ քրեածին խմբավորումներից···։  Խումբը նաեւ իր պատրաստակամությունն է հայտնել՝ զրուցելու յուրաքանչյուր մոլորյալ հայորդու հետ, եւ իր հետ կապվելու համար նշել էլեկտրոնային փոստի հասցեն. Այս էլ.փոստի հասցեն պահպանված է spam bots-երից, պետք է Javascript-ին հնարավորություն տալ դիտելու համար Այս էլ.փոստի հասցեն պահպանված է spam bots-երից, պետք է Javascript-ին հնարավորություն տալ դիտելու համար ։ Բացառությամբ սատանայապաշտների, «աղանդավորական անասնագլխաքանակ» բառակապակցությունը կամ բնորոշումն օգտագործելը, կարծում ենք, կոռեկտ չէ, քանի որ տարաբնույթ աղանդների շարքային անդամներն, իրոք, մոլորյալ հայորդիներ են։ Այնուհանդերձ խմբի անհանգստությունը եւ հանրությանը աղանդավորության վտանգներից զգուշացնելու այս փորձը միանգամայն տեղին է ու միայն դրվատանքի արժանի։»[9]

Կրոնական թշնամանք տարածելու մեկ այլ եղանակն է մամուլում սուտ կամ չճշտված տեղեկությունների տարածումը, որոնք չեն հիմնավորվում, սակայն ձեւավորում են բացասական հասարակական կարծիքի: Նման հոդվածները հաճախ են հանդիպում: Ստորեւ երկայացնում ենք մի քանի օրինակներ: «Առավոտ» օրաթերթը հղում անելով «Ա1+» կայքի վրա տպագրել է « Բարբարոսները ավերել են Որոտնավանքը[10]» լուրը, որտեղ նկարագրվում է, որ անհայտ անձինք սրբապղծել են ՀԱՍԵ վանքը: Պահակը պատմում է ««Նկարները, պատերի կտավները հանել են, այրել: Մի խոսքով, սրբի պատկերներով ինչքան արձանիկներ, խաչեր են եղել, ամբողջը ջարդել են»: Լուրջ վերջանում է հետեւյալ տողերով· «Սիսիանի սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցու հոգեւոր հովիվ Տեր Գրիգոր քահանա Հովսեփյանը ենթադրում է, որ բարբարոսները եղել են աղանդներից մեկի ներկայացուցիչներ, սակայն առայժմ ստույգ տեղեկություն չի կարող տալ:»: Որեւէ հիմնավորում չունեցող ենթադրության վրա հիմնված տեղեկությունը տարածվում է մամուլում, ձեւավորելով հասարակական կարծիք: Հաճախ են ԶԼՄ-ներով տարածվում տեղեկատվություններ «աղանդավորական» երեխաների կամ երիտասարդների կողմից ինքնասպանության դեպքերի մասին, սակայն նման պատճառով ինքնասպանություների մասին քրեական գործերի մասին տեղեկությունները բացակայում են:

«Հայոց Աշխարհ» օրաթերթը գրում է. «Քայքայիչ պաշտամունքից տուժածների օգնության եւ վերականգնողական կենտրոնի տնօրեն Ալեքսանդր Ամարյանի կարծիքով, աղանդներից եկող մարտահրավերներին դիմագրավելու համար անհրաժեշտ է, որ բուհերում, առանց հապաղելու, պատրաստվեն իրավաբան-կրոնագետներ, հոգեբան-կրոնագետներ, որոնք կկարողանան փորձագիտական եզրակացություն տալ, թե աղանդների հետ կապի առումով կասկածելի տվյալ հանցագործությունը կամ ինքնասպանությունը կրոնական շարժառիթներո՞վ է կատարված, թե՞ ոչ։

-Ինքնասպանությունները շատացել են տասնապատիկ, եթե առաջ մենք ցուցակի ամենավերջին շարքերում էինք, հիմա կարծեմ եկել ենք ամենասկիզբ,- ասաց կենտրոնի տնօրենը։ «Մեզ մոտ ինքնասպանությունները տարեկան 50-ից դարձել են 500-ից ավելի։ Ինչո՞ւ մեր երկրում չեն խոսում քայքայիչ եւ ամբողջատիրական աղանդների գործած չարագործությունների թեկուզ տասը տոկոսի մասին, ինչո՞ւ ոմանք, որ թաքնված են հասարակական կազմակերպությունների ղեկավարների, ներկայացուցիչների կամ իրավապաշտպանների դիմակի տակ, ամեն ջանք գործադրում են աշխարհով մեկ տարածելու եւ աշխարհին ապացուցելու, թե մեզ մոտ կրոնական ազատություն չկա, որովհետեւ ճնշում են։ Եւ ինչպե՞ս չասել, որ այդպիսիները Հայաստանում հենց հինգերորդ շարասյուն են:»:[11]

«Ազգ» օրաթերթը 2009-ի մարտ ամսին տպագրել է «20-ամյա երիտասարդը ինքնասպանություն է գործել կրոնական հողի վրա» վերնագրով հոդվածը: Երիտասարդի հավատացյալ լինելու մասին որեւէ փաստ հոդվածում չկա, հայտնի է, ըստ հոդվածի, որ նրա ծնողներն են հավատացյալ: Ինքնասպանության հետաքննության հետ կապված նույնպես որեւէ տվյալներ հոդվածում չեն բերվում, սակայն հոդվածի վերնագիրը եւ բովանդակությունը այն միտքն է ուզում ներշնչել, որ «աղանդավորները» հակված են ինքնասպանություն գործելու: «Մարտի 18-ին Էրեբունի քրեակատարողական հիմնարկում հայտնաբերվել է դատապարտյալ Արմեն Խաչատրյանի դիակը կախված վիճակում: Խաչատրյանը քրեակատարողական հիմնարկում է գտնվել 2007-ի հուլիսի 17-ից, երբ պարտադիր զինծառայությունից հրաժարվելու համար ՀՀ քրեական օրենսգրքի 327-րդ հոդվածի առաջին մասով դատապարտվեց ազատազրկման 30 ամիս ժամկետով: Խաչատրյանը կալանավայրում է անցկացրել 20 ամիս:

20-ամյա Արմենի ծնողները «Եհովայի վկաներ» աղանդի հետեւորդներ են: «Եհովայի վկաներ» քրիստոնեական կրոնական կազմակերպությունից հայտնեցին, որ Արմենը մկրտված Եհովայի վկա չէր, սակայն իր անձնական որոշումն էր կայացրել ու ցանկանում էր հետեւել ծնողների համոզմունքներին:... Թեպետ կազմակերպության անդամներն ամեն ջանք գործադրում են, որ երիտասարդի մահը հրապարակային մեղադրանքների ու շահարկման թիրախ չդառնա եւ չդիտարկվի որպես կրոնական հողի վրա կատարված ինքնասպանություն, այնուամենայնիվ փաստերն այլ երեւույթի մասին են խոսում:»[12]: Հոդվածագիրը այս հարցում դիմում է փորձագետի: «Քայքայիչ պաշտամունքից տուժածների վերականգնողական եւ օգնության կենտրոնի նախագահ Ալեքսանդր Ամարյանը նկատում է, որ Հայաստանում վիճակագրական որեւէ հետազոտություն կատարված չէ` պարզելու կրոնական դրդապատճառներով ինքնասպանությունների քանակը: Սակայն Ամարյանը փաստում է, որ վերջին 10 տարվա ընթացքում ինքնասպանությունների թիվը կտրուկ աճել է: «Վերաբերմունքը բնականաբար բացասական է: Սակայն պետք է ճշտել մանրամասները, օրինակՙ ինչպես էին երիտասարդի հետ վարվում կալանավայրում: Սովորաբար աղանդավորների նկատմամբ վերաբերմունքը մեղմ է: Իրավապաշտպանները հատուկ հսկողություն են սահմանում: Միգուցե ինքնասպանության որոշումը կապված է ներքին խնդիրների կամ հոգեկան շեղման հետ: Հաճախ այնպես է պատահում, որ աղանդավորները ինքնասպանություն են գործում, երբ հիասթափվում են իրենց ընդունած հոգեկան հավատքից», ասում է Ամարյանը: Նա նկատում է, որ այսօրինակ դեպքերը բավականին շատ են: «Սա առաջին դեպքը չէ: 2004-ին 12-ամյա աղջնակը ինքնասպանություն գործեց, հետո պարզվեց, որ նա աղանդավոր է: Մի քանի տարի առաջ այդպիսի դեպք պատահեց նաեւ Վանաձորում», ասում է Ամարյանը:»: Հոդվածում շարունակվում են բերվել «փաստեր», որոնց մասին որեւէ պաշտոնական տվյալներ բացակայում են: Թերթի խնդիրը կրոնական կազմակերպությունների մասին բացասական հասարակական հարծիք ձեւավորելն է:

Ըստ «Ազգ» օրաթերթի մեկ այլ հոդվածի «Վերջերս տարբեր թերթերում ցավով կարդացի Մայր աթոռի ներկայացուցչի հաստատումը, որ աղանդավորական քարոզչությունն արդեն իրականացվում է Սուրբ Էջմիածնում եւ եկեղեցիների բակերում: Կարծեմ, խոսքն այս անգամ ավետարանչական ընկերակցության քարոզչության մասին էր:

Սա արդեն անպատկառության գագաթնակետն է: Այդ անօրենները, հերիք չէ դռնեդուռ ընկած մեզ անհանգստացնում եւ իրենց քաղցրախոսությամբ շեղված գրականություն են պարտադրում, հիմա էլ աներեսաբար մեր ժողովրդին եկեղեցու դռան մոտ են ուզում որսալ: Որքան հանդուգն են դարձել այդ աղանդների ժպտերես քարոզիչները, որ չեն խորշում անգամ Սուրբ Էջմիածնի տարածքում իրենց սեւ գործը կատարելուց:»: «Հայ  առաքելական եկեղեցու» ղեկավար Ռընե Լեւոնյանը մամուլում հերքել է այդ տեղեկատվությունը: Հոդվածագիրը չի հավատում այդ հերքմանը. «Դժվարանում եմ հավատալ ասվածի անկեղծությանը: Վերապատվելի Լեւոնյան, եթե այդքան «բարի ցանկություններ» ունեք լուծելու հայ ժողովրդի առջեւ ծառացած ծանրագույն խնդիրները եւ դատապարտում եք Մայր եկեղեցու դեմ ուղղված գործողությունները, նախ ինքներդ դադարեցրեք ձեր իսկ դատապարտելի գործունեությունը Հայաստանում` այդպես լուծելով մեր ժողովրդի ոչ պակաս ծանր` հոգեւոր միասնության խնդիրը: Ջուր մի լցրեք աղանդավորների ջրաղացին եւ կեղծ հայտարարություններով մի փորձեք համոզել, թե երբեք այստեղ-այնտեղ թերթիկներ չեք բաժանել մարդկանց` հրավիրելով իրենց հարցերի պատասխանները գտնել ոչ թե Մայր եկեղեցում, այլ ձեզ մոտ` ավետարանականների եկեղեցում: Եվ մի փորձեք նման հայտարարություններով կամ այլ հնարքներով համոզել մարդկանց, թե ամենասերտ հարաբերությունների մեջ եք Հայ եկեղեցու հետ եւ ձեր սիրտը կատարվածի համար իսկապես ցավում է:»[13]:

Չհիմնավորված, առանց անանուն տվյալների վրա է կառուցվում «Գոլոս Արմենիի» թերթում տպագրված հոդվածը: «Այն փաստը, որ տարաբնույթ աղանդների ներկայացուցիչները բավականին հարմարավետ պայմաններում են գտնվում Հայաստանում, մեկնաբանությունների կարիք չունի: Չնայած հայրենական մամուլում եղեծ բազմաթիվ հրապարակումներին, մասնավորապես «Գոլոս Արմենիի»-ի հրապարակումներին, որտեղ իշխանություններին  կոչեր են արվում ուշադրություն դարձնել Հայաստանի տարածքում գործեղ աղանդավորականների վրա` «հոդեւոր անվտանգության» առումով մեզ մոտ ոչինչ չի փոխվել: Ավելին, վերջին ժամանակներում Երեւանում կատարվող մի շարք տարօրինակ իրադարձությունները հակառակի մասին են խոսում: Վերջերս Երեւանի բակերից մեկում կատարվել է մի չափազանց տարօրինակ դեպք. Մի խումբ մարդիկ, որոնք ներկայացել են որպես Հայ առաքելական եկեղեցու հետեւորդներ, մեծ շուքով (բարձրախոսներով, ժամանակակից սարքավորումներով եւ այլն) բակում կազմակերպել են անվճար համերգ, իրենց շուրջը հավաքելով մեծ քանակությամբ մարդկանց: Համերգից հետո սկսել են բաժանել հայերեն եւ ռուսերեն լեզուներով  կրոնական գրականություն: «Նրանք ասել են, որ ներկայացնում են Հայ առաքելական եկեղեցին, ավելին, դա կրկնել են մի քանի անգամ, որովհետեւ բանակչությունը, կարծելով որ նրանք աղանդավորականներ են, սկզբում մեծ անվստահությամբ էին նրանց վերաբերվում»- պատմում է Ա.Լ.-ն»[14] «Ա.Լ.» -ի  խոսքերին վստահությամբ վերաբերվելուց հետո հոդվածագիրը շարունակում է ներկայացնել այլ «փաստեր», որոնց մասին նրան պատմել են հոդվածում անանուն ծանոթները:

Նույն ոգով է գրում «Առավոտ» օրաթերթի  հոդվածագիրը. «Հոգեբանը կարծում է, որ աղանդները քայքայում են Հայ առաքելական եկեղեցին ու մարդկանց հոգիները եւ զրկում զարգանալու հնարավորությունից: «Ես դեպրեսիայի մեջ էի, կյանքն անիմաստ էր ինձ համար, շատ հարցեր էին ինձ տանջում. ինչո՞ւ եմ ապրում, ի՞նչ է լինելու մահվանից հետո: Շատ էի ծխում, ալկոհոլ օգտագործում»,- պատմում է վանաձորցի 23-ամյա Արթուրը եւ պնդում, որ այս հարցերի պատասխանը գտնելուն եւ հոգեբանական խնդիրները լուծելուն իրեն օգնել է «Կյանքի խոսք» կրոնական կազմակերպությունը:»: Հոգեբանը շարունակում է. «Մարդկանց հակվածությունը եւ անդամակցությունը այս կամ այն կրոնական-աղանդավորական կազմակերպությանը՝ բացատրում է հոգեբանական գիտությունների թեկնածու Վլադիմիր Միքայելյանը. «Յուրաքանչյուր մարդ ունի հասկացված լինելու պահանջ: Քանի որ Հայ առաքելական եկեղեցին այսօր չի կատարում իր պարտականությունները եւ մարդկանց հոգեկան բավարարվածություն չի տալիս, մարդկանց այդ պահանջը օգտագործում են աղանդավորականները եւ միանգամից երկու գործ են կատարում: Նախ՝ քայքայում են Հայ առաքելական եկեղեցին, երկրորդ՝ քայքայում են մարդկանց հոգիները, քանի որ այն, ինչ կախվածություն է առաջացնում, քայքայում է եւ թույլ չի տալիս մարդուն զարգանալ... Ըստ հոգեբան Վլադիմիր Միքայելյանի, պետք չէ աղանդներին ազատ գործունեության հնարավորություն տալ՝ հիմնվելով մտքի, խղճի, դավանանքի ազատության սկզբունքի վրա. «Ազատությունը այն կատեգորիան է, որը զարգացման է բերում, իսկ աղանդը, զրկելով մարդուն մտածելու կարողությունից, զրկում է նաեւ զարգանալու հնարավորությունից»:

Կրոնական կազմակերպություններին քաղաքական պայքարի մեջ ներքաշվելու մեղադրանքներ

Պետք է նշել, որ հատկապես 2008-ից հետո հայկական մամուլում, հատկապես ընդդիմադիր, բազմաթիվ են ՀԱՍԵ-ին ուղղված քննադատական հոդվածները: Դա պայմանավորված է այն բանով,  2008-ից սկսած ՀԱՍԵ-ին ակտիվորեն ներգրավվել է քաղաքականության մեջ, մասնակցել է իշխող քաղաքական ուժերի նախընտրական քարոզարշավին, որի հետեւանքով ընդդիմադիր մամուլը («Հայկական Ժամանակ», «Չորրորդ Իշխանություն») հաճախ քննադատում է եկեղեցուն: Սակայն երբեմն քննադությունը կրում էր ուղղակի վիրավորական բնույթ, ինչը կարող էր վիրավորել ՀԱՍԵ հետեւորդների կրոնական զգացմունքները: Միաժամանակ պետք է նշել, որ այդ վիրավորանքներն ունեն քաղաքական, այլ ոչ թե կրոնական դրդապատճառներ: Քաղաքական պայքարում կրոնական թեմատիկան 2008-ին ակտիվոր

2008-ին քաղաքական թեմային սկսեց միահյուսվել կրոնական խնդիրների հետ: 2008-ին «Նովոյե Վրեմիա»[15] եւ «Գոլոս Արմենիի»[16] թերթերում տպագրվեցին մի քանի հոդվածներ, որտեղ փորձ էր արվում ընթերցողներին այն միտքը ներշնչել, որ կրոնական կազմակերպությունների ներկայացուցիչները («աղանդավորականները») նախագահական ընտրությունների ժամանակ քվեարկել են ընդդիմության օգտին, սակայն դա ապացուցող որեւէ փաստ չէին ներկայացրել: Ավելին, «Նովոյե Վրեմիա» թերթը հետագայում ստիպված եղավ հրատարակել «7-րդ օրվա ադվենտիստներ» եկեղեցու պաշտոնական գրությունը, որտեղ ասված էր, որ հոդվածի տվյալները իրականությանը չեն համապասխանում: Բնական է, որ Հայաստանի ցանկացած քաղաքացի ընտրությունների ժամանակ իրավունք ունի քվեարկելու իր նախընտրած թեկնածուի օգտին եւ մամուլում դրա մասին «մեղադրող» մեղադրող հոդվածների տպագրումը հակաօրինական է, սակայն այլ խնդիր է, թե որքանով են այդ տվյալները համապատասխանում իրականությանը:

2009-ին նմանատիպ հոդվածները  շարունակվել են  տպագրվել են հայկական մամուլում: Մասնավորապես «Աղանդները չե՞ն մասնակցում քաղաքական գործընթացներին»[17] հոդվածում բերվում են տվյալներ,որոնց աղբյուրը մասին հոդվածագիրը գաղտնի է պահում. «Մեր ստացած հավաստի տեղեկատվության համաձայն, Հայաստանում գործող «Եհովայի վկաներ» քայքայիչ եւ ամբողջատիրական աղանդի անդամները, ինչպես նաեւ նշված աղանդին հարողները (պիոներները կամ անդամության թեկնածուները), փոքր բացառությամբ, մասնակցել են 2007թ. Ազգային ժողովի եւ 2008թ. նախագահական ընտրություններին։ Ի դեպ, սա եւ այլ մանրամասներ մեզ հայտնի դարձան շնորհիվ Եհովայի վկաներից ոմանց անզգուշության եւ տեղեկատվության արտահոսքի, ինչպես նաեւ տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի որոշ անդամների ուշիմության։ Նրանք նկատել էին խմբերով ընտրության եկած անձանց, որոնց ճանաչել են որպես Եհովայի վկաների։
Ինչպես հայտնի է, Եհովայի վկաները, որոշ այլ աղանդների անդամների նման, հրապարակայնորեն եւ մասնավոր զրույցներում հայտարարել ու հայտարարում են քաղաքական գործընթացներին, այդ թվում՝ ընտրություններին իրենց չմասնակցելու վերաբերյալ։ Նախկինում թերեւս հենց այդպես էլ կար։ Սակայն ելնելով վերը նշվածից, կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանում եհովականները, ամենայն հավանականությամբ ենթարկվելով ինչ-որ մի վերին հրամանի կամ հրահանգի, որոշել են հանուն Եհովայի բացառություն կատարել։ Այսինքն՝ համարել են, որ եկել է այդ պահը..

Թերեւս առավել ուշագրավն այն է, որ Եհովայի վկաները, մեր ստացած տեղեկությունների համաձայն, Ազգային ժողովի ընտրություններին քվեարկել են «Ժառանգություն» կուսակցության եւ հիշյալ կուսակցության առաջադրած թեկնածուների օգտին։ Փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունների ժամանակ էլ քվեարկել են հօգուտ թիվ 9-ի, այսինքն՝ քվեաթերթիկում 9-րդ համարի դիմաց նշված Լ.Տեր-Պետրոսյանի։»:

Հոդվածում «Եհովայի վկաներ» կազմակերպության անդամներին մեղադրանք է ներկայացվում մի բանում, ինչը նրանց սահմանադրական իրավունքն է: Մյուս կողմից որպես ինֆորմացիայի աղբյուր է նշվում տեղամասային ընտրական հանձնաժողովի անդամների տվյալները, ինչը «Ընտրական օրենսգրքի» խախտում է, քանզի ընտրությունների մասնակցությունը եւ քվեարկությունը համարվում է գաղտնի: Հոդվածում փորձ է արվում այն միտքը ներշնչել ընթերցողներին, որ Հայաստանի նկատմամբ գորություն ունի դավադրություն արտերկրից, իսկ կրոնական կազմակերպությունները հանդիսանում են օտար ուժերի գործիքը այդ դավադրության մեջ: Միաժամանակ մեղադրանքներ են հնչեցվում «Ժառանգություն» կուսակցության նկատմամբ, որը նույնպես մասնակցում է այդ «դավադրությանը» եւ այդ պատճառով «Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքում փոփոխությունների մտցնելու նախագծին դեմ է քվեարկել:

Հոդվածը շարունակում է «բացահայտել» նաեւ «Կյանքի Խոսք» եկեղեցուն եւ նրա ղեկավարին. «Հայաստանում «Կյանքի խոսք» «եկեղեցիների» միության նախագահ, 1995 թվականից երեւանյան եկեղեցու ավագ պաստոր (բողոքականների քահանա) Արթուր Սիմոնյանը, մեզ հասած հավաստի տեղեկատվության համաձայն, 2007թ. դեկտեմբերից մինչեւ 2008թ. հունվարի 15-ը, այսինքն՝ նախագահական ընտրությունների նախօրեին, գտնվել է ԱՄՆ-ում, մասնավորապես՝ Լոս Անջելեսում, Սիեթլում, Պորտլենդում, Սակրամենտոյում...»: Հոդվածում շարունակվում են «ապացույցներ»  բերվել ընտրությունների ժամանակ կրոնական կազմակերպությունների «դավադրության» մասին: Թերթի հաջորդ համարում հոդվածը շարունակվում է[18]. « Մոտ մեկ տարի առաջ մարտյան հայտնի իրադարձություններից հետո «Կյանքի խոսքի» (աղանդի հայաստանյան կառույցի) կայքում զետեղվեց մի ուշագրավ տեղեկատվություն, որը ներկայացնում ենք թարգմանաբար եւ հատվածաբար, մեր հարցադրումներով ու մեկնաբանություններով հանդերձ.
«Փետրվարի 19-ին Հայաստանում տեղի ունեցան նախագահական ընտրություններ, որոնցից հետո, պաշտոնական տվյալներով, առաջին ընտրական փուլում ձայների մեծամասնությունը տրված է այժմ գործող վարչապետին։ Սակայն մեծամասնությունը համոզված է, որ ընտրությունների արդյունքները կեղծված են։ Դա ժողովրդի մեջ հուզումների պատճառ է հանդիսացել»։

Հետաքրքիր է՝ քաղաքական գործընթացներից «հեռու» այս աղանդն այդ ինչի՞ հիման վրա որոշեց, թե ընտրությունների արդյունքների կեղծված լինելու համոզմունքը ընտրողների մեծամասնությանն է։ Մի՞թե սրանով չի փաստվում իբրեւ կրոնական կազմակերպություն հանդես եկող կառույցի ե՛ւ կողմնակալ դիրքորոշումը, ե՛ւ ինչ-ինչ առնչությունը քաղաքական գործընթացներին։
Եւս մեկ մեջբերում «Կյանքի խոսքի» կայքի հիշյալ տեղեկատվությունից. «Վարչապետի կողմնակիցները ցանկացած գնով ուզում են պահել իշխանությունը, դրա հետ կապված սկսվել են ընդդիմության գործիչների եւ նրանց կողմնակիցների հետապնդումները»։
Բնավ չենք զարմանա, եթե վերը բերված զրպարտալի տեղեկատվությանը կամ հայտարարությանը հանդիպեինք հհշական մամուլում, լեւոնականների որեւէ կայքում, բայց, ընդգծում ենք, այն «Կյանքի խոսքի» կայքից է։
Վերջինիս նույն տեղեկատվության մեջ նշված է նաեւ. «Միաժամանակ առաջացել է երկրի հավատացյալների կրոնական ազատությունների խախտման սպառնալիք։ Դա պայմանավորված է նրանով, որ գործող վարչապետին նախընտրական ամբողջ արշավի ընթացքում ակնհայտորեն աջակցում էին կաթողիկոսը եւ Հայաստանյայց Առաքելական Եկեղեցու քահանաները, որոնք նույնպես անմիջական ներկայություն են ունեցել քաղաքական իրադարձություններում»։

Եթե մի պահ նույնիսկ ընդունենք, թե դա այդպես է եղել, ապա այն ժամանակ վարչապետ եւ նախագահի թեկնածու Սերժ Սարգսյանին կաթողիկոսի եւ այլ հոգեւորականների բարոյական աջակցությունը եւ օրհնությունն ինչպե՞ս կարող էին «երկրի հավատացյալների կրոնական ազատությունների խախտման սպառնալիք» առաջացնել։ Այդպիսի կապի մասին հայտարարելը, կարծում ենք, նույնիսկ անհեթեթ է։
Թերեւս առավել ուշագրավը «Կյանքի խոսքի» հիշյալ տեղեկատվության վերջին նախադասությունն է. «Ներկա վարչապետին աջակցող այդ իսկ ուժերը (նկատի ունի կաթողիկոսին եւ Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ եկեղեցու քահանաներին.- Ա.Հ.) Հայաստանում հոգեւոր մենաշնորհի կողմնակիցներ են եւ ավետարանչական եկեղեցիներին համարում են աղանդներ, որոնց մեղադրում են ընդդիմության թեկնածուի քվեարկությանը կազմակերպված մասնակցության մեջ»։
Նման մեղադրանք մեզ հայտնի չէ, բայց, այնուհանդերձ, ինչպե՞ս չհարցնել՝ մի՞թե հիշյալ քվեարկությանը կազմակերպված մասնակցությունը չի համապատասխանում իրականությանը։ Համենայն դեպս, ավետարանական ընտանիքի անդամ եկեղեցի հանդես եկող «Կյանքի խոսքի» աղանդ լինելը, ինչպես նաեւ նրա անդամների կողմից կազմակերպված մասնակցությունը հօգուտ Լ.Տեր-Պետրոսյանի քվեարկության՝ գոնե մեզ կասկածի տեղիք չի տալիս։»:

2009-ի փետրվարին «Հայոց Աշխարհ» օրաթերթի խմբագրի հոդվածում զուգահեռներ են տարվում քաղաքական ընդիմության եւ կրոնական կազմակերպությունների միջեւ, որոնք անվանվում են «աղանդներ». «…Հիշեցնենք, որ օրինագիծը զգալիորեն հեշտացնում է աղանդների գործունեությունը մեր երկրի տարածքում։ Ըստ որում՝ ոչ միայն «Եհովայի վկաների», մորմոնների եւ ամեն տեսակի, ներողություն արտահայտությանս համար, «Պարող եղբայրների» կարգի կրոնական աղանդների, այլեւ քաղաքական աղանդների։ Մասնավորապես՝ «Լեւոնի աղանդի»… Կրկնում ենք, սեփական աղանդ ստեղծելու Տեր-Պետրոսյանի որոշումն ընդհանուր առմամբ բացատրելի է։ Դժվարությամբ է բացատրվում մեկ այլ բան. ինչո՞ւ է կոալիցիան ցանկանում ընդունել աղանդների գործունեությունը հեշտացնող օրենք։
Եւ ինչո՞ւ է, թույլ տվեք հարցնել, օրինագծում բացակայում Նեռի մասին հոդվածը՝ Քրիստոսի եւ Աստծո այդ հակառակորդի, «ծովից ելնող գազանի», որը պիտի հայտնվի աշխարհի վերջից առաջ եւ առաջնորդի խավարի ուժերը։ Կոալիցիան՝ ջայլամի պես, նախընտրում է մտցնել գլուխն ավազի մեջ ու ձեւացնել, թե ոչինչ չի՞ տեսնում։ Նույնիսկ այն, որ կաթողիկոսին մերժած Լեւոն-Նեռը արդեն մեկուկես տարի թափառում է հայոց աշխարհում։

Ի դեպ, ինչպես հայտնի է, Նեռի չարագործությունների ընդհանուր ժամկետը 42 ամիս է, այսինքն՝ երեքուկես տարի, ինչը հայելային արտացոլմամբ համապատասխանում է Քրիստոսի քարոզչության տեւողությանը։
Այնպես որ՝ հույսներս չդնենք խորհրդարանի վրա, այլ զինվենք համբերությամբ, քույրեր եւ եղբայրներ։ Բարոյական չարիքի թագավորությանը, որտեղ «մարդիկ կլինեն եսամոլ, արծաթասեր, մեծամիտ, անբարտավան, զազրախոս, ծնողամերժ, երախտամոռ, սրբապիղծ, անբարյացակամ, անհաշտ, զրպարտիչ, զեխ, դաժան, բարիատյաց, դավաճան, լկտի, գոռոզ, ավելի շատ տարփասեր, քան աստվածասեր», մնացել է ընդամենը երկու տարի»[19]:

Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպություններիմասին ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին օրինագծի հասարակական քննարկումների եւ միջազգային զեկույցների քննլուսաբանումը հայկական մամուլում

2009-ին ԱԺ առաջին ընթերցմամբ ընդունել է ««Խղճի ազատության և կրոնական կազմակերպությունների մասին» եւ «Քրեական օրենսգրքում փոփոխություններ ընդունելու մասին» ՀՀ օրենքներում փոփոխություններ կատարելու մասին» օրինագիծը: Այդ օրենքների կապակցությամբ կազմակերպվել են հասարակական քնարկումներ: ԶԼՄ-ները լայնորեն լուսաբանել են քննարկումները: Այս օրենքի,ինչպես նաեւ ԱՄՆ պետդապարտամենտի Հայաստանում կրոնական ազատություններին նվիրված զեկույցին ե առհասարակ կրոնական քնդիրներին նվիրված հոդվածների միայն վերնագրերն արդեն պարզորոշ ցուցադրում են այդ պարբերականների դիրքորոշումները.

«Հայոց Աշխարհ»`. «Նվեր աղանդավորականներին», «Բաժանիր, որ տիրես, աղանդնե՞րը, թե մենք ենք տերն այս երկրի», «Աղանդները վխտում են», «Հոգեորսությունն էլ ինչպե՞ս է լինում»,  «Վհուկների որսի մեջ մեղադրանքը անհեթեթություն է», «Ինչու՞ են աղմկում աղանդավորականների պաշտպանները», «Եհովայի վկաները մեծ թափով գործում են», «Խորհեք, թե ու՞ր են տանում նրանց ճանապարհները»:

«Ազգ».`«Հոգին կրկնակի որսալը քրեորեն պատժելի երեւույթ է», «Լուծեք հայ ժողովրդի առջեւ ծառացած ծանրագույն այս խնդիրը», «Լոռու մարզում հայրենասիրական ոգով մատաղ սերնդի դաստիարակությունը հակացուցվա՞ծ է», «20-ամյա երիտասարդը ինքնասպանություն է գործել կրոնական հողի վրա»:

«Ազատամտություն».`«Աղանդավորները հզոր պաշտպան ունեն. ԱՄՆ պետական դեպարտեմենտը ամուր կանգնած է նրանց թիկունքին», «Աղանդավորների գաստրոլները», «Դավանափոխը «ազգի մամայի» դերում, ի՞սկ ով պետք է Հրուշին բարոյականության դասեր տա»:

«Իրավունք դե Ֆակտո»`. «Ինչո՞ւ է բարգավաճում աղանդավորությունը»

«Առավոտ»`. «Սահմանափակել աղանդավորների ազատոթյունը», ««Կյանքի Խոսք» «Միաբանության» տեսքով», «Ովքե՞ր են «Քրիստոնյա ուսանողները»»,

«Իրավունք»`. «Պատերազմ ընդդեմ ազգային ինքնության»,

Հոդվածների հիմնական մեխը «հոգեորսություն» եզրն է: Այս հասկացությունը գործող օրենք է ներմուծվել 1991-ին` դեռեւս խորհրդային ժամանակաշրջանում: «Հոգեորսություն» եզրույթը հաճախ թարգմանում են որպես դավանափոխությոն, սակայն այն ավելի մոտ է «ոչ պատշաճ դավանափոխությանը»: Դավանափոխության իրավունքը խղճի և կրոնի հիմնարար ազատության բաղկացուցիչ մասն է: Այլ խնդիր է «improper proselytism» («ոչ պատշաճ դավանափոխությունը»): Oրենքում արգելվում է «հոգեորսությունը», սակայն այն չի սահմանվում:  Մամուլում, հեռուստատեսությամբ հաճախ է օգտագործվում այդ եզրը` որպես մեղադրանք` ուղղված կրոնական կազմակերպություններին Հայաստանում գործունեություն ծավալելու համար:

«Հայոց Աշխարհ» օրաթերթը «Նվեր աղանդավորականներին» հոդվածում լուսաբանում է օրենքի նախագծի քննարկումները. ««Խղճի ազատության եւ կրոնական կազմակերպությունների մասին» օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին- օրինագիծն այս օրերին դարձել է մի յուրօրինակ լակմուսի թուղթ։ Այդ նախագծի քննարկումներին Ազգային ժողովում, տարբեր դահլիճներում թե զանգվածային լրատվամիջոցներով մասնակցող յուրաքանչյուրը, կամա թե ակամա, ուղղակիորեն թե անուղղակիորեն բացահայտում է իր ձգտումները եւ կողմնորոշումը, իր ինքնությունը, իր ով լինելը։ Այն իրողությունը, որ օրենքի նախագծի ամենամոլի քննադատների թվում կառավարությանն առընթեր ազգային փոքրամասնությունների եւ կրոնի հարցերի վարչության նախկին պետ Հրանուշ Խառատյանն է, մեզ բնավ չի զարմացնում։ Ժամանակին հենց նրա մեղքով, թողտվությամբ է, որ մեր երկրի օրենսդրության կոպիտ խախտմամբ Հայաստանում գրանցվեց «Եհովայի վկաներ» քայքայիչ եւ ամբողջատիրական աղանդը։
Ճիշտ է, օրենքի նախագիծն ունի բազմաթիվ եւ շտկման ենթակա թերություններ, բայց հիմնականում ճիշտ հակառակ՝ հոգեորսությանը եւ քայքայիչ աղանդների ազգակործան գործունեությանը թույլ դիմագրավելու առումով։ Մինչդեռ Հ.Խառատյանը, «Ժառանգություն» կուսակցությունից ԱԺ պատգամավոր Վարդան Խաչատրյանը, հասարակական որոշ կազմակերպությունների ղեկավարներ եւ սուտի իրավապաշտպաններ այս կապակցությամբ չէ, որ իրենց քննադատության թիրախ են դարձրել օրենքի նախագիծը։ Ահա թե ինչեր են մոգոնել նրանք։
Վ.Խաչատրյանը, օրինակ, հայտարարում է, որ օրենքի առաջարկվող փոփոխության դեմ «Ժառանգությունը» պայքարելու է, քանի որ «հասարակական օրգանիզմի աղճատմանն ուղղված որեւէ քայլ այսօր պետք է բացառել հիմնովին»։ Պատգամավորը, որին հհշական թերթերը կրոնագետ, նույնիսկ աստվածաբան են ներկայացրել, հավանաբար «մոռանում է», որ Հայաստանում բուն դրած քայքայիչ եւ ամբողջատիրական աղանդները հենց իրենք են հետեւողականորեն աղճատում հասարակական օրգանիզմը, պառակտում հասարակությունը, հային հայի դեմ, հային Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցու դեմ հանում։ … Հոգեորսությունը քրեորեն հետապնդելի չդարձնելն ուղղակի նշանակում է կանաչ լույս վառել այն քայքայիչ եւ ամբողջատիրական աղանդների առջեւ, որոնք հոգեորսությամբ իրենց շարքերը համալրելու նպատակով, քարոզչական ներգործության ընթացքում նույնիսկ: … Օրենքի նախագծում չկա նաեւ հայ ժողովրդի ինքնության թիվ մեկ մեխը՝ Հայ Առաքելական Սուրբ եկեղեցին, կրոնական ինքնությունը մեր ինքնության առանցքը դարձնելու որեւէ փորձ (ափսոս, որ չկա, եթե լիներ, նախագծի հեղինակներին պետք է միայն դրվատեինք:»: